دانشگاه تهران مجله علمی "حقوق خصوصی" 2008-840X 22 2 2026 05 19 Legal Analysis of the "Bolar Exception" and Its Place in the Intellectual Property Rights Regime تحلیل حقوقی «استثنای بولار» و جایگاه آن در رژیم حقوق مالکیت فکری 237 250 106196 10.22059/jolt.2026.408250.1007443 FA عمید محمدی گروه حقوق، دانشکدة علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران 0009-0009-8795-7625 Journal Article 2025 12 16 Intellectual property law employs various mechanisms, such as exhaustion, fair use, and compulsory licensing, to balance exclusive rights with public welfare. Among these, the Bolar exemption—permitting third-party use of patented drugs for regulatory approval data generation prior to patent expiry without infringement—has received limited scholarly and legislative attention despite its strategic importance. This study investigates the normative function of the Bolar exemption within intellectual property regimes and its impact on pharmaceutical innovation. Utilizing a comparative-analytical and doctrinal legal research methodology, the paper examines the exemption’s conceptual underpinnings, jurisprudential justifications, and policy implications for pharmaceutical access. The recent adoption of this provision in Iran’s 2024 Industrial Property Protection Law is highlighted. The findings contribute to Iranian legal scholarship and offer a normative model for calibrating IP protections with public health imperatives, a balance increasingly critical in global pharmaceutical policy. در پرتو تعدیل حقوق انحصاری ناشی از نظام مالکیت فکری، طیفی از سازکارهای حقوقی از جمله دکترین استیفای حق، استثنای استفادة منصفانه، و نظام اعطای لیسانس اجباری پیش‌بینی شده است. لیکن، در میان این تمهیدات حقوقی، استثنای موسوم به بولار یکی از نوآوری‌های مهم در عرصة حقوق مالکیت فکری محسوب می‌شود و به‌رغم کارکردهای راهبردی آن در حوزة اخترعات دارویی کمتر مورد توجه قانونگذاران و صاحب‌نظران حقوقی قرار گرفته است. مطابق این مقرره، اشخاص ثالث این حق را دارند که تا پیش از انقضای مدت اختراع، بدون نیاز به کسب رضایت دارندة حق و بی‌آنکه مشمول نقض واقع شوند، از حقوق داروی ثبت‌شده برای توسعة اطلاعات مورد نیاز جهت اخذ تأییدیة بازار استفاده کنند. بدین ترتیب، این نوشته تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که نقش چنین استثنایی در حیطة حقوق مالکیت فکری و تأثیر آن بر حق دسترسی به دارو چیست. نوشتار حاضر با استفاده از روش تحلیلی‌ـ تطبیقی همراه با شیوة کتابخانه‌ای درصدد است، ضمن معرفی معافیت بولار و تحلیل جایگاه، مزایا و مبانی توجیهی آن در رژیم حقوق مالکیت‏ فکری و چارچوبی علمی جهت ارزیابی سیاستگذاری در استثنای بولار جهت دسترسی به دارو ارائه دهد. یافته‌های تحقیق نشان‌دهندة بلوغ نظام تقنینی کشور و اقبال قانونگذار ایران به مقررة یادشده و پذیرش آن در قانون حمایت از حقوق مالکیت صنعتی مصوب 1403 است. این تحول حقوقی اگرچه متأخرانه صورت پذیرفته، در صورت همراهی با مکانیسم‌‌های اجرایی مناسب و رویة قضایی کارآمد، علاوه بر توسعة سیاست‌های مالکیت فکری، می‌تواند دسترسی به داروهای ضروری را تضمین کند. https://jolt.ut.ac.ir/article_106196_354cbaeaab48f350305b2d0efb944241.pdf