اِعمال شهرت فتوایی یا اجتهاد مطلوب نسبت به مادة ۹۴۹ قانون مدنی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه حقوق انرژی و تجارت بین‌الملل، دانشکدة حقوق، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران

10.22059/jolt.2026.401722.1007409

چکیده

منبع قانون مدنی ایران، از جمله مادة ۹۴۹ آن، فقه امامیه است و هنگام اختلاف نظر فقیهان به شهرت فتوایی رجوع می‌شود. مسئلة اصلی جستار حاضر که به روش توصیفی‌ـ تحلیلی نگارش یافته این است که آیا اِعمال فتوای مشهور نسبت به مادة قانونی یادشده مانع از اعمال اجتهاد مطلوب نمی‌شود؟ اجتهاد مطلوب اجتهاد پویایی است که از طریق اجتهاد در منابع شرعی معتبر و مبتنی بر قانون تحوّل اجتهاد با تحوّل زمان، شرایط، و احوال انسان‌ها به احکام جدید شرعی برای موضوعات جدید دست می‌یابد. اجتهاد مطلوب همان دیدگاه اصولی معتدل است که در مقام عملِ استنباط و نه فقط تئوری آگاهیِ فقیه نسبت به موضوع جدید را مؤثر در فهم فقیه از منابع اجتهاد می‌داند. بررسی ماهیت شهرت فتوایی نشان می‌دهد که از سنخ تقلید است و نه روش استنباط فقهی. بنابراین، نگارنده معتقد است اِعمال اجتهاد مطلوب که به معنای لحاظ شرایط اجتماعی‌ـ اقتصادی زنان در جامعة کنونی است با حجیت شهرت فتوایی همخوانی ندارد. ازاین‌رو، تجدیدنظر در اجتهاد فقیهان و اصلاح این ماده مبنی بر تساوی ارث بردن در صورت انحصار جهت اجرای عدالت در حق زنان از ضروریات است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Reliance on the Famous Fatwa or the Exercise of Desirable Ijtihād in Relation to Article 949 of the Iranian Civil Code

نویسنده [English]

  • Mohammad Taqi Rafiei
Department of Energy Law and International Trade, Faculty of Law, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran
چکیده [English]

Article 949 of the Iranian Civil Code is rooted in Imami jurisprudence, where in cases of disagreement among jurists, reliance is placed on the authority of fame in fatwa. This study examines whether such reliance hinders the exercise of desirable ijtihād—a dynamic method of jurisprudential reasoning that, grounded in valid Islamic legal sources and positive law, adapts legal rulings to evolving temporal, social, and human circumstances. Desirable ijtihād reflects a balanced uṣūlī approach in which the jurist’s awareness of contemporary realities informs interpretation of the sources. Analysis of the nature of fame in fatwa shows that it belongs to the realm of taqlīd rather than constituting an independent method of legal reasoning. Consequently, desirable ijtihād is incompatible with granting authoritative weight to fame in fatwa. The study concludes that revisiting juristic reasoning and amending Article 949 to ensure equality in inheritance in cases of exclusivity is necessary for achieving justice for women.

کلیدواژه‌ها [English]

  • wife’s inheritance
  • fame in fatwa
  • desirable ijtihād
  • taqlīd
  • jurisprudential reasoning
قرآن کریم.
امامی، سید حسن (۱۳۶۶). حقوق مدنی. چ 6. تهران: کتابفروشی اسلامیه. ج 1.
بجنوردی، سید محمد (۱۳۸۵). ارث زن از شوهر با رویکردی بر نظر حضرت امام خمینی. متین، ش ۳۰، ۳ ـ ۴۰.
بروجردی، سید حسین (۱۴۱۶ ق). البدر الزاهر فی صلاه الجمعه و المسافر. تقریر الابحاث حسین الطباطبایی البروجردی. به قلم حسین‌علی المنتظری. چ 3. قم: مکتب آیت‌الله العظمی المنتظری.
بهرامی‌نژاد، علی و بجنوردی، سید مصطفی (۱۳۹۴). حجیت شهرت فتوایی قدما با رویکردی به آرای امام خمینی. متین، ش ۶۹، ۷۳ ـ ۹۶.
جناتی شاهرودی، محمدابراهیم (۱۳۷۰). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی. تهران: مؤسسة کیهان.
ــــــــــــــــــــــــــــــ (۱۳۸۵). فقه و زمان. قم: احیاگران.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۴). شریعت در آینة معرفت. چ 4. قم: مرکز نشر اسراء.
ــــــــــــــــــــ (۱۳۹۵). حل شبهات و روایات معارض دربارة زن. https://javadi.esra.ir
خراسانی، محمدکاظم (۱۳۶۸). کفایه الاصول. چ 7. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
خمینی، سید روح‌الله (۱۴۲۷ ق). انوار الهدایه فی التعلیقه علی الکفایه. چ 3. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر تراث الامام الخمینی.
ــــــــــــــــــــ (۱۳۷۰). صحیفة نور. تهران: مؤسسة چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۲۲ ق). مصباح الاصول. تقریرات محمدسرور واعظ حسینی بهسودی. قم: مؤسسة احیاء آثار السید الخوئی.
سبحانی،‌ جعفر (۱۳۹۶). شهرت فتوایی، درس خارج اصول آیت‌الله سبحانی.‌ سایت مدرسة فقاهت: https://eshia.ir/feqh/archive/text/sobhani/osool/96/960927/
شهید اول (۱۴۰۰ ق). القواعد و الفوائد. تحقیق و تصحیح: سید عبدالهادی الحکیم. قم: مکتبه المفید.
شهید ثانی (۱۴۱۰ ق). شرح اللمعه. باشراف السید محمد کلانتر. قم: کتاب‌فروشی داوری.
ــــــــــ (۱۴۲۵ ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الاسلام. چ 3. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیه.
شیخ انصاری، مرتضی (۱۴۱۹ ق). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
شیخ حرّ عاملی (۱۴۰۹ ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت.
شیخ صدوق (۱۴۱۳ ق). من لا یحضره الفقیه. قم: انتشارات جامعة مدرسین حوزة علمیه.
شیخ طوسی (۱۳۶۵). التهذیب. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ـــــــــــ (۱۳۹۰ ق). الاستبصار. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
شیخ مفید (۱۴۱۳ ق). المقنعه. قم: چاپ کنگرة شیخ مفید.
صانعی، یوسف (۱۳۸۸). ارث زن از شوهر (در صورت انحصار). چ 7. قم: فقه الثقلین.
صدر، سید محمدباقر (۱۳۹۵ ق). المعالم الجدیده للأصول. چ 2. تهران: مکتبه النجاح.
ــــــــــــــــــــ (بی‌تا). مباحث الاصول. بی‌نا.
صفایی، سید حسین و فولادی سوادکوهی، ابراهیم (۱۳۹۱). بررسی ارث زوجین در فرض انحصار در فقه امامیه. دیدگاه‌های حقوق قضایی، ش ۶۰، ۹۷ ـ ۱۲۶.
علامه حلی (۱۴۲۲ ق). تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه. قم: مؤسسة الامام الصادق.
ــــــــــ (۱۴۳۰ ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. صححه و قدم له و علق علیه حسن حسن‌زاده الآملی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات جامعة مدرسین حوزة علمیه. ج 4.
فاضل لنکرانی، محمدجواد (۱۳۷۴). زمان و مکان و علم فقه. مجموعه آثار کنگرة بررسی مبانی فقهی حضرت امام‌ خمینی: نقش زمان و مکان در اجتهاد. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
فقیهی، علی (۱۳۹۷). عدم امکان دسترسی به شهرت فتوائیه و مقتضای ادلّه. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ش ۵۱، ۱۱۹ ـ ۱۳۶.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۱). حقوق مدنی: درس‌هایی از شفعه، وصیت، و ارث. چ 3. تهران: میزان.
کلینی (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مظفر، محمدرضا (۱۳۷۰). اصول الفقه. چ 4. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
مقدس اردبیلی (بی‌تا). مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. المحقق: الشیخ المجتبی العراقی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). نقش زمان و مکان و حکم عقل در اجتهاد. مجموعه آثار کنگرة بررسی مبانی فقهی حضرت امام‌ خمینی: نقش زمان و مکان در اجتهاد. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
مهرپور، حسین (۱۳۷۰). بررسی میراث زوجه در حقوق اسلام و ایران. چ 2. تهران: اطلاعات.
مؤذنی بیستگانی، حمید و کیخا، محمدرضا (۱۴۰۲). بررسی تأثیر عنصر روانی در تناقض روش استنباطی برخی فقیهان متأخر. فقه و اصول، س ۵۵، ش ۲، ۱۹۱ ـ ۲۱۱.
نجفی اصفهانی، محمدتقی (۱۴۲۹ق). هدایه المسترشدین. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. محقق: علی آخوندی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (۱۳۷۴). فقه و زمان. فقه اهل بیت، ش ۳، ۲۴ ـ ۳۰.
Allāmeh Hilli (2001). Tahrīr al-Ahkām al-Shar‘iyya ‘ala Madhhab al-Imāmiyya. Qom: Imam al-Sādiq Institute. (in Arabic)
------------------ (2009). Kashf al-Murād fi Sharh Tajrid al-I‘tiqād. Edited and annotated by Hasan Hasan Zādeh Āmoli. Qom: Islamic Publishing Institute. (in Arabic)
Bahrāmi-Nejād, A. & Bojnurdi, S. M. (2015). Validity of the Jurisprudential Fame of Early Scholars with an Approach to the Opinions of Imam Khomeini. Matin Research Journal, Issue 69, 73–96. (in Persian)
Bojnurdi, S. M. (2006). Inheritance of a Wife from Her Husband with an Approach to the Opinion of Imam Khomeini. Matin Research Journal, Issue 30, 3–40. (in Persian)
Borujerdi, S. H. (1995). Al-Badr al-Zāhir fi Salāt al-Jum‘a wa al-Musāfir. Notes on the discussions of Hossein Tabātabā’i Borujerdi, written by Hosseinali Montazeri. 3rd edition. Qom: Office of Ayatollah al-Uzma Montazeri. (in Arabic)
Emāmi, S. H. (1987). Civil Law. 6th edition. Tehran: Eslāmiyye Bookstore. Vol. 1. (in Persian)
Faqīhi, A. (2018). Impossibility of Accessing Jurisprudential Fame and the Implication of Evidence. Quarterly Journal of Islamic Jurisprudence and Law Research, Issue 51, 119–136. (in Persian)
Fāzel Lankarāni, M.J. (1995). Time, Place, and the Science of Fiqh. Collection of Works from the Congress on the Jurisprudential Foundations of Imam Khomeini: The Role of Time and Place in Ijtihād. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Persian)
Hāshemi Shāhrudi, S. M. (1995). Fiqh and Time. Ahl al-Bayt Fiqh Quarterly, Issue 3, 24–30. (in Persian)
Janāti Shāhrudi, M.E. (1991). Sources of Ijtihād from the Perspective of Islamic Schools of Thought. Tehran: Keyhān Institute. (in Persian)
-------------------------- (2006). Fiqh and Time. Qom: Ahyāgarān Publications. (in Persian)
Javādi Āmoli, A. (2005). Shari‘a in the Mirror of Knowledge. 4th edition. Qom: Esrā Publishing Center. (in Persian)
-------------------------- (2016). Resolving Doubts and Contradictory Narrations about Women. (in Persian) Available at: https://javadi.esra.ir
Kātuziān, N. (2002). Civil Law: Lessons on Preemption, Wills, and Inheritance. 3rd edition. Tehran: Mizān Publications. (in Persian)
Kho’i, S. A. (2001). Misbāh al-Usūl. Notes by Mohammad-Sarvar Vā‘ez Hosseini Behsudi. Qom: Institute for the Revival of the Works of Seyyed al-Kho’i. (in Arabic)
Khomeini, S. R. (1991). Sahīfe-ye Nur. Tehran: Institute for Printing and Publishing Affiliated with the Ministry of Culture and Islamic Guidance. (in Persian)
--------------------- (2006). Anwār al-Hidāya fi al-Ta‘līqa ‘ala al-Kifāya. 3rd edition. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Arabic)
Khorāsāni, M.K. (1989). Kifāyat al-Usūl. 7th edition. Tehran: Eslāmiyye Publishing. (in Arabic)
Kulayni (1986). Al-Kāfi. Tehran: Islamic Publishing. (in Arabic)
Makārem Shirāzi, N. (1995). The Role of Time, Place, and Reason in Ijtihād. Collection of Works from the Congress on the Jurisprudential Foundations of Imam Khomeini: The Role of Time and Place in Ijtihād. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Persian)
Mehrpour, H. (1991). Investigation of the Wife’s Inheritance in Islamic and Iranian Law. 2nd edition. Tehran: Ettelā‘āt Publications. (in Persian)
Mo’azzeni Bistgāni, H. & Keykhā, M.R. (2023). Investigation of the Impact of the Psychological Element on the Contradictory Deductive Methods of Some Later Jurists. Journal of Fiqh and Principles, Year 55, Issue 2, 191–211. (in Persian)
Moqaddas Ardabili (n.d.). Majma‘ al-Fā’ida wa al-Burhān fi Sharh Irshād al-Adhhān. Researcher: Sheikh Mojtabā Irāqi. Qom: Islamic Publishing Institute. (in Arabic)
Mozaffar, M.R. (1991). Usūl al-Fiqh. 4th edition. Qom: Islamic Propagation Office Publishing Center. (in Arabic)
Najafi Esfahāni, M.T. (2008). Hidāyat al-Mustarshidīn. Qom: Islamic Publishing Institute. (in Arabic)
Najafi, M.H. (1983). Jawāhir al-Kalām fi Sharh Sharā’i‘ al-Islām. Researcher: Ali Ākhundi. Beirut: Dār Ihyā’ al-Turāth al-‘Arabi. (in Arabic)
Qur’ān. Translation by Mahdi Elāhi Qomsha’i (1893). Qom: Dār al-Hekma Publications. (in Arabic)
Sadr, S. M.B. (1974). Al-Ma‘ālim al-Jadīda lil-Usūl. 2nd edition. Tehran: Najāh Publishing. (in Arabic)
----------------- (n.d.). Mabāhith al-Usūl. n.p. (in Arabic)
Safā’i, S. H. & Fulādi Savādkūhi, E. (2012). Investigation of the Inheritance of Spouses in Case of Exclusivity in Imami Fiqh. Judicial Perspectives Quarterly, Issue 60, 97–126. (in Persian)
Sāne‘i, Y. (2009). Inheritance of a Wife from Her Husband (in Case of Exclusivity). 7th edition. Qom: Fiqh al-Thaqalayn Publications. (in Persian)
Shahīd Awwal (1979). Al-Qawā‘id wa al-Fawā’id. Edited and corrected by: Seyyed Abdulhādi al-Hakīm. Qom: Mofid Publishing. (in Arabic)
Shahīd Thāni (1979). Sharh al-Lum‘a. Supervised by Seyyed Mohammad Kalāntar. Qom: Dāvari Publishing. (in Arabic)
---------------- (2004). Masālik al-Afhām ilā Tanqīh Sharā’i‘ al-Islām. 3rd edition. Qom: Institute of Islamic Knowledge. (in Arabic)
Sheikh Ansāri, M. (1998). Farā’id al-Usūl. Qom: Islamic Thought Assembly. (in Arabic)
Sheikh Horr ‘Āmili (1988). Wasā’il al-Shī‘a. Qom: Āl al-Bayt Institute. (in Arabic)
Sheikh Mofid (1992). Al-Muqni‘a. Qom: Sheikh Mofid Congress Publications. (in Arabic)
Sheikh Sadūq (1992). Man Lā Yahduruh al-Faqīh. Qom: Publications of the Qom Seminary Teachers’ Society. (in Arabic)
Sheikh Tusi (1986). Al-Tahdhib. Tehran: Islamic Publishing. (in Arabic)
-------------- (1969). Al-Istibsār. Tehran: Islamic Publishing. (in Arabic)
Sobhāni, J. (1396 SH). Jurisprudential Fame. Advanced Principles Course by Ayatollah Sobhāni. (in Persian) Available at: https://eshia.ir/feqh/archive/text/sobhani/osool/96/960927/
Tabātabā’i, S. M.H. (1996). Al-Mizān fi Tafsir al-Qur’ān. Qom: Publications of the Qom Seminary Teachers’ Society. Vol. 4. (in Arabic)