مجله علمی

مجله علمی "حقوق خصوصی"

از علیت به انتساب: بازسازی مبنای سببیت در مسئولیت مدنی در شرایط عدم قطعیت بر پایه نظریه سیستم‌های نیکلاس لومان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه میبد
2 دانشیار گروه حقوق، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.22059/jolt.2026.420499.1007501
چکیده
در نظام مسئولیت مدنی سنتی، تحقق مسئولیت منوط به احراز ضرر، فعل زیان‌بار و رابطه سببیت است و علیّت نقشی محوری در انتساب زیان به عامل آن ایفا می‌کند، با این حال، پیچیدگی مخاطرات نوین، به‌ویژه در حوزه‌های زیست‌محیطی و فناوری‌های نوظهور، دسترسی به قطعیت علمی در اثبات پیوند علّی را با چالش‌ روبه‌رو ساخته است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی تحلیلی–توصیفی و بر پایه نظریه سیستم‌های اجتماعی نیکلاس لومان، به بازخوانی مفهوم سببیت در شرایط عدم قطعیت می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حقوق به‌مثابه سیستمی خودارجاع و دارای بستار عملیاتی، رابطه سببیت را نه به‌عنوان کشف بی‌واسطه یک واقعیت مادی، بلکه به‌مثابه شیوه‌ای از «مشاهده» و سازوکاری ارتباطی برای «انتساب هنجاری» درون ساختار خود بازتولید می‌کند. بر این مبنا، عدم قطعیت علمی، نه تنها مانعی در برابر کارکرد تنظیمی حقوق نیست، بلکه به طور مثال در افق پیشینی(قبل از تحقق ضرر)، سیستم حقوقی با بهره‌گیری از «برنامه‌های تصمیم‌گیری هنجاری» همانند اصل احتیاط، امکان انتسابِ هنجاری زیان را فراهم می آورد. از سوی دیگر، برای پیشگیری از توسعه نامحدود مسئولیت، این انتساب مقید به معیارهای مهارکننده‌ای نظیر افزایش معنادار خطر شده است. اتخاذ این رویکرد، امکانی مشروع برای استمرار کارکرد هنجاری حقوق در مهار مخاطرات معاصر ارائه خواهد داد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

From Causality to Attribution: Reconstructing the Basis of Causation in Civil Liability under Uncertainty Based on Niklas Luhmann’s Systems Theory

نویسندگان English

amir hossin habibollahian 1
majid sarbazian 2
1 Faculty of Theology and Islamic Studies, Mey bod University
2 Associate Professor, Department of Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran
چکیده English

Under traditional civil liability, establishing liability hinges upon proving harm, a wrongful act, and a causal link. However, the complexity of modern environmental and technological hazards challenges scientific certainty in proving causation. Adopting a descriptive-analytical approach grounded in Niklas Luhmann’s social systems theory, this study re-examines causation under uncertainty. The findings demonstrate that the legal system, as an operationally closed and self-referential system, constructs causation not as an empirical discovery of physical reality, but as an internal mode of “observation” and a communicative mechanism for “normative attribution.” Consequently, scientific uncertainty does not impede law’s regulatory function. In an ex-ante horizon (prior to harm materializing), the system utilizes normative decision programs, such as the precautionary principle, to enable normative attribution. To prevent the indeterminate expansion of liability, this attribution is constrained by limiting criteria, notably a material increase in risk. This approach offers a legitimate foundation for sustaining the normative capacity of law in managing contemporary risks

کلیدواژه‌ها English

causation
systems theory
self-reference
uncertainty
precautionary principle